Алтны ханш сүүлийн жилүүдэд урьд байгаагүйгээр өсөв. Олон улсын зах зээл дээр нэг унц алт 3700 ам.долларт хүрсэн нь дэлхийн томоохон эдийн засгуудын хувьд чамгүй боломж авчирсан. Харин бид — Монголчууд — энэ боломжийг хэрхэн ашиглав?

 Алтны зах зээлийн өсөлтөөс Монгол яагаад ашиг хүртэж чадахгүй байна вэ?

Сүүлийн жилүүдэд дэлхийн зах зээл дээр алтны ханш тогтмол өсч буй. Гэвч Монгол Улс энэ өсөлтөөс хүлээгдэж буй хэмжээнд эдийн засгийн үр ашиг хүртэж чадахгүй байна. Энэ нь зөвхөн зах зээлийн асуудал бус, харин төрийн зохицуулалт, бодлогын уялдаа, олборлолтын бүтэц зэрэг олон хүчин зүйлтэй холбоотой юм.

Алтны ханш өсөж, орлого нэмэгдэх боломж бүрдсэн ч...

2025 оны төсвийн тооцоололд нэг унц алтны үнийг 1840 ам.доллараар тогтоосон. Гэтэл бодит байдал дээр алтны ханш 28 хувиар өсөж, 3700 ам.долларт хүрээд байна. Энэ нь улсын валютын нөөц, экспортын орлогоо нэмэгдүүлэх том боломж боловч хэрэгжилт дээр хангалттай орлого бүрдэж чадсангүй. Төсвийн орлогын ердөө 5.5 хувийг алтны борлуулалт бүрдүүлж байгаа нь хангалтгүй үзүүлэлт юм.

Монголбанкны алт худалдан авалт буурсан нь валютын нөөцөд дарамт учруулж байна

2025 оны эхний улиралд Монголбанк нийт 3.2 тонн алт худалдан авчээ. Харин өмнөх оны эхний хагас жилд энэ тоо 7.7 тонн байсан. Харьцуулбал алтны худалдан авалт эрс буурсан нь валютын ханшийн тогтвортой байдалд сөргөөр нөлөөлж болзошгүй нөхцөл үүсгэж байна.

"Алт-3" хөтөлбөр бодит үр дүнд хүрч чадах уу?

Монгол Улсын Засгийн газар алтны олборлолтыг нэмэгдүүлэх зорилгоор "Алт-3" хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлсэн. Энэ хөтөлбөрөөр ашиглагдаагүй алтны ордуудыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах, улмаар улсын баялгийн санд төвлөрүүлэхээр зорьж буй. Гэвч лицензийн бүтэц нь энэ зорилгод саад болж байна. Одоогоор олгогдсон 560 орчим алтны ашиглалтын лицензийн 85 хувь нь шороон ордод, 15 хувь нь үндсэн ордод ногдож байгаа. Харин алтны нийт нөөцийн 80 гаруй хувь нь үндсэн ордод төвлөрсөн байдаг. Гэвч эдгээр ордын ихэнх нь ашиглалтад ороогүй хэвээр байна.

Төрийн бодлого, хувийн хэвшлийн түншлэлд шинэ хандлага шаардлагатай Төр засаг алт олборлогчдыг дэмжиж, олборлолтыг нэмэгдүүлэх бодлого баримталж буй ч хувийн хэвшлийн идэвхтэй оролцоог хангахуйц эрх зүйн орчин бүрдэж чадахгүй байгааг судлаачид шүүмжилж байна. “Алт-3” хөтөлбөр амжилтад хүрэх эсэх нь зөвхөн төрийн зүгээс биш, харин хувийн хэвшилтэй харилцан ойлголцсон бодлогын нэгдэлд тулгуурлах шаардлагатай юм.

Монгол Улсын Засгийн газраас хэрэгжүүлж буй “Алт-3” хөтөлбөр 2025 онд албан ёсоор хэрэгжиж эхэлж байна. Энэ нь ашиглагдаагүй ордуудыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах, алт олборлолтыг нэмэгдүүлж, валютын нөөцийг зузаатгах, улсын төсвийн орлогыг өсгөх зорилготой юм.

Хөтөлбөр эхэлснээр хэд хэдэн нааштай үзүүлэлт ажиглагдаж эхэлжээ. Үүнд:

  • Хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалт нэмэгдэх хандлагатай байна.
  • Төр-хувийн хэвшлийн түншлэл дээр шинэ бодлогын механизм нэвтэрч байна.
  • Ашиглагдаагүй ч стратегийн ач холбогдолтой ордуудыг судалж, геологи хайгуулын ажил эрчимжиж эхэлжээ.
  • Валютын ханшид эерэг хүлээлт үүсэж, Монголбанкны худалдан авах алтны хэмжээ бага зэрэг өсөх боломж бүрдсэн байна.

Эдийн засагчдын үзэж буйгаар, хэрвээ хөтөлбөр бодит үр дүнтэй хэрэгжвэл экспортын орлого нэмэгдэх, төлбөрийн тэнцэл сайжрах, уул уурхайн салбар дахь дотоодын үйл ажиллагаа идэвхжих зэрэг сайн үр дагаврууд гарах боломжтой юм.

Гэхдээ анхаарах ёстой нэг зүйл бий — "Алт-3" зөвхөн нэр төдий хөтөлбөр биш, харин хариуцлагатай, ил тод, үр дүнг хэмждэг бодит хэрэгжилт байх ёстой. Үүнийг л бодит ажил хэрэг болгох нь дараагийн сорилт юм.

Эцэст нь: Дэлхий алтны ханшийн өсөлтөөр баяжиж байна. Монголчууд харин хараад сууж байна. Бодлогын “алтан түлхүүр” алга. Олбол үр ашиг ирнэ. Олдохгүй бол боломж ахиад л алга болно.